Για πολλά χρόνια, η διαχείριση των αδέσποτων ζώων συντροφιάς αποτελούσε ένα από τα πιο σύνθετα ζητήματα της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Οι ελλείψεις σε υποδομές, προσωπικό και χρηματοδότηση, σε συνδυασμό με την αύξηση του αριθμού των αδέσποτων σε πολλές περιοχές της χώρας, δημιούργησαν ένα περιβάλλον όπου οι ευθύνες συχνά παρέμεναν ασαφείς.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, το θεσμικό πλαίσιο έχει καταστεί σαφέστερο και τα δικαστήρια εξετάζουν με αυξημένη προσοχή κατά πόσο οι Δήμοι εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις που τους αναθέτει ο νόμος.
Ο ρόλος του Ν. 4830/2021
Ο Ν. 4830/2021 αποτελεί σήμερα το βασικό νομοθέτημα για την ευζωία των ζώων συντροφιάς και τη διαχείριση των αδέσποτων.
Μεταξύ άλλων, αναθέτει στους Δήμους την αρμοδιότητα για την περισυλλογή, τη διαχείριση και τη φροντίδα των αδέσποτων ζώων συντροφιάς, καθώς και την υλοποίηση ολοκληρωμένων προγραμμάτων που περιλαμβάνουν σήμανση, καταγραφή, στείρωση, εμβολιασμό, περίθαλψη και, όπου προβλέπεται, επανένταξη.
Ο νόμος προβλέπει επίσης τη λειτουργία πενταμελών ειδικών επιτροπών για την αξιολόγηση περιστατικών που αφορούν την επικινδυνότητα ζώων, καθώς και τη συνεργασία των Δήμων με κτηνιάτρους, φιλοζωικά σωματεία και άλλους αρμόδιους φορείς όταν αυτό απαιτείται.
Πότε μπορεί να ευθύνεται ένας Δήμος
Η ύπαρξη ενός αδέσποτου ζώου από μόνη της δεν αρκεί για να θεμελιώσει ευθύνη του Δήμου. Η κρίσιμη παράμετρος είναι αν αποδεικνύεται ότι ο Δήμος παρέλειψε να εκπληρώσει τις νόμιμες υποχρεώσεις του.
Οι αξιώσεις αποζημίωσης εξετάζονται συνήθως με βάση τα άρθρα 105 και 106 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα, που ρυθμίζουν την ευθύνη του Δημοσίου και των νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων τους κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας.
Στην πράξη, τα δικαστήρια αξιολογούν αν υπήρξε παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας. Εξετάζεται, μεταξύ άλλων, αν υπήρχαν προηγούμενες αναφορές για το συγκεκριμένο ζώο, αν ο Δήμος ανταποκρίθηκε εγκαίρως, αν εφαρμόστηκαν οι προβλεπόμενες διαδικασίες και αν είχαν ληφθεί τα κατάλληλα μέτρα για την προστασία της δημόσιας ασφάλειας.
Η σημασία της νομολογίας
Η ευθύνη των Δήμων δεν αποτελεί μόνο θεωρητική πρόβλεψη του νόμου, αλλά έχει πλέον αποτυπωθεί και στη δικαστηριακή πρακτική. Χαρακτηριστική είναι η υπ’ αριθ. 4074/2024 απόφαση του Διοικητικού Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης, η οποία επιδίκασε αποζημίωση σε πολίτη που τραυματίστηκε από επίθεση αδέσποτων σκύλων.
Το δικαστήριο έκρινε ότι ο οικείος Δήμος παρέλειψε να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις που του αναθέτει η νομοθεσία για τη διαχείριση των αδέσποτων και ότι η παράλειψη αυτή συνδεόταν αιτιωδώς με τον τραυματισμό του ενάγοντος.
Η απόφαση στηρίχθηκε στα άρθρα 105 και 106 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα, τα οποία θεμελιώνουν την ευθύνη των ΟΤΑ για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων τους κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας.
Το δικαστήριο επιδίκασε αποζημίωση που περιλάμβανε τις ιατρικές δαπάνες, τη ζημία από προσωπικά αντικείμενα που καταστράφηκαν κατά την επίθεση, καθώς και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης.
Η συγκεκριμένη απόφαση δεν σημαίνει ότι κάθε περιστατικό επίθεσης από αδέσποτο οδηγεί αυτομάτως σε ευθύνη του Δήμου.
Αντίθετα, επιβεβαιώνει ότι τα δικαστήρια εξετάζουν εάν υπήρξε παράλειψη των προβλεπόμενων ενεργειών και αν αυτή η παράλειψη συνέβαλε ουσιωδώς στην επέλευση της ζημίας. Κάθε υπόθεση αξιολογείται με βάση τα ιδιαίτερα πραγματικά περιστατικά και τα διαθέσιμα αποδεικτικά στοιχεία.
Η αξιολόγηση της επικινδυνότητας
Ιδιαίτερη σημασία έχει η διαδικασία αξιολόγησης ενός ζώου που εμφανίζει επιθετική συμπεριφορά. Η σχετική απόφαση λαμβάνεται από την αρμόδια πενταμελή επιτροπή, η οποία εξετάζει τα διαθέσιμα στοιχεία και εισηγείται τις προβλεπόμενες ενέργειες σύμφωνα με τον νόμο.
Εάν στη συνέχεια προκύψει περιστατικό επίθεσης, η προηγούμενη αξιολόγηση μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο δικαστικής εξέτασης, χωρίς όμως να σημαίνει αυτομάτως ότι η απόφαση της επιτροπής ήταν εσφαλμένη ή ότι στοιχειοθετείται ευθύνη του Δήμου. Το δικαστήριο συνεκτιμά το σύνολο των πραγματικών δεδομένων κάθε υπόθεσης.
Η πρόκληση για την τοπική αυτοδιοίκηση
Η αποτελεσματική διαχείριση των αδέσποτων δεν αποτελεί μόνο ζήτημα φιλοζωίας, αλλά και υποχρέωση προστασίας της δημόσιας υγείας και της ασφάλειας των πολιτών. Η εφαρμογή του Ν. 4830/2021 απαιτεί επαρκή χρηματοδότηση, εξειδικευμένο προσωπικό, συνεργασία με κτηνιατρικές υπηρεσίες και συστηματική παρακολούθηση των προγραμμάτων διαχείρισης.
Παράλληλα, οι Δήμοι καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην προστασία της ευζωίας των ζώων και στην ανάγκη πρόληψης περιστατικών που μπορεί να θέσουν σε κίνδυνο πολίτες.
Τι πρέπει να αποδείξει ένας πολίτης για να διεκδικήσει αποζημίωση
Η επιτυχία μιας αγωγής αποζημίωσης κατά Δήμου δεν εξαρτάται μόνο από το γεγονός ότι σημειώθηκε επίθεση από αδέσποτο ζώο. Το δικαστήριο εξετάζει αν συντρέχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μεταξύ των οποίων:
- Η επέλευση της ζημίας, όπως τραυματισμός, υλικές ζημιές ή άλλη αποδεδειγμένη βλάβη.
- Η σύνδεση του περιστατικού με αδέσποτο ζώο, μέσω μαρτυρικών καταθέσεων, φωτογραφιών, βίντεο ή άλλων αποδεικτικών στοιχείων.
- Η παράλειψη του Δήμου να εκπληρώσει τις νόμιμες υποχρεώσεις του, όπως προβλέπονται από το ισχύον θεσμικό πλαίσιο για τη διαχείριση των αδέσποτων.
- Η αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της παράλειψης και της ζημίας που υπέστη ο πολίτης.
- Η έκταση της ζημίας, η οποία αποδεικνύεται με ιατρικές γνωματεύσεις, αποδείξεις εξόδων, έγγραφα νοσηλείας ή άλλα σχετικά στοιχεία.
Κάθε υπόθεση εξετάζεται αυτοτελώς και η τελική κρίση ανήκει στα δικαστήρια, τα οποία αξιολογούν το σύνολο των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων πριν αποφανθούν για την ύπαρξη ή μη ευθύνης του οικείου Δήμου.
Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο καθιστά σαφές ότι οι Δήμοι έχουν συγκεκριμένες υποχρεώσεις στη διαχείριση των αδέσποτων ζώων συντροφιάς. Όταν αποδεικνύεται ότι οι υποχρεώσεις αυτές δεν τηρήθηκαν και η παράλειψη συνδέεται αιτιωδώς με ζημία που υπέστη πολίτης, μπορεί να γεννηθεί υποχρέωση αποζημίωσης σύμφωνα με το ισχύον δίκαιο.
Η τελική κρίση, πάντως, ανήκει πάντοτε στα δικαστήρια, τα οποία εξετάζουν κάθε υπόθεση με βάση τα ιδιαίτερα πραγματικά και νομικά δεδομένα της.