Mυστράς. Αποτελεί έναν τους σπουδαιότερους τόπους της Πελοποννήσου και έναν προορισμό για κάθε εποχή του χρόνου. Η καστροπολιτεία του έχει σπουδαία ιστορική παράδοση και απαράμιλλη φυσική ομορφιά.
Εκεί θα… παραδοθείς στη μυστηριακή γοητεία που ασκεί ο χώρος και θα αφεθείς σε ένα αλησμόνητο ταξίδι στην ιστορία μέσα από τα απομεινάρια προηγούμενων ένδοξων εποχών.
Μαγευτικό ταξίδι στο χρόνο
Η καστροπολιτεία του Μυστρά, απέχει μόλις 5 χιλιόμετρα από τη Σπάρτη και αποτελεί το καλύτερα σωζόμενο παράδειγμα μεσαιωνικής πόλης στον ελληνικό χώρο.
Καθώς πλησιάζουμε ξεπροβάλει μπροστά μας ο τεράστιος βράχος που είναι ριζωμένος στους πρόποδες του Ταΰγετου. Πριν όμως φτάσουμε στον αρχαιολογικό χώρο συναντάμε στο δρόμο μας στο Νέο Μυστρά, τον ανδριάντα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, του τελευταίου αυτοκράτορα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Πίσω από τον ανδριάντα αυτής της εμβληματικής προσωπικότητας της εποχής του Βυζαντίου, στον οικισμό του Νέου Μυστρά, προβάλλει η επιβλητική καστροπολιτεία. Είναι ένας αρχαιολογικός χώρος που έχει την ικανότητα να «ζωντανεύει» στο κάθε βήμα σου δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα σχεδόν μυστηριακή, όπου θρύλοι και γεγονότα γίνονται ένα.
«Θα ξεκινήσουμε από την πάνω είσοδο και θα βγούμε από την κάτω» μας είχε πει ο αρχαιολόγος και ξεναγός μας, κ. Δημήτρης Βλαχάκος, μόλις μας υποδέχθηκε στην είσοδο. «Για να δούμε όλο τον αρχαιολογικό χώρο από την αρχή μέχρι το τέλος. Αξίζει να περπατήσουμε στα πέτρινα καλντερίμια, να δούμε μοναστήρια, εκκλησιές, παλάτια και αρχοντικά. Έτσι θα αισθανθείτε ότι ταξιδεύετε πίσω στο χρόνο, στην εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας» μας πρόσθεσε. Εμείς απλά συμφωνήσαμε και ήμασταν έτοιμοι να απολαύσουμε το ταξίδι σε μια άλλη εποχή!
Κέντρο του εμπορίου
Αφού αφήσαμε το όχημά μας στην κάτω είσοδο, ο Δημήτρης μας μετέφερε με το δικό του στην πάνω είσοδο και δεν έχασε την ευκαιρία να μας εξηγήσει γιατί ο Μυστράς ήταν το κέντρο του εμπορίου. «Ο τόπος εδώ είναι πολύ πλούσιος. Είναι ευλογημένος. Παράγει σχεδόν τα πάντα. Τα ξερά σύκα ήταν βασικό προϊόν εκείνη την εποχή, διότι έχουνε θερμίδες και βέβαια μεταλλικά στοιχεία, ειδικά για το χειμώνα, για να προπονούνται, να εκπαιδεύονται και να πολεμούν» μας τόνισε. Στη διαδρομή δεν θα σταματήσεις να βλέπεις ελιές. Όπως μας εξήγησε εδώ βρίσκεις δυο ειδών. Είναι η τύπου Καλαμών και η τύπου Λαδουλιά. «Προσπαθούμε να μην ανακατεύουμε τις ποικιλίες, για να έχουμε όσον το δυνατό καλύτερη ποιότητα στο ελαιόλαδο» μας εξηγεί και προσθέτει: «Η Ισπανία έχει τη μεγαλύτερη παραγωγή σε ελαιόλαδο, αλλά όχι το έξτρα παρθένο. Το ελαιόλαδο, για να χαρακτηριστεί ως έξτρα παρθένο, πρέπει να έχει οξύτητα κάτω από 0,8%. Το ντόπιο ελαιόλαδο έχει περίπου 0,2%, 0,3%, οπότε αν όχι το καλύτερο, είναι απ’ τα καλύτερα» μας προσθέτει με καμάρι! Στην περιοχή θα βρεις επίσης εξαιρετικό μέλι, εκλεκτό κρασί και προϊόντα του βουνού και του δάσους.
Μας μίλησε και για την παραγωγή μεταξιού, που ομολογουμένως δεν γνωρίζαμε και μας έκανε εντύπωση. «Η περιοχή είχε μια πολύ μεγάλη παραγωγή σε μετάξι, η εισαγωγή του μεταξοσκώληκα έγινε τον 6ο αιώνα επί Ιουστινιανού. Και σταδιακά ξεκίνησε η παραγωγή, οπότε ο Μυστράς ήταν κέντρο παραγωγής μεταξιού. Στην περιοχή υπήρχαν 14 μεταξουργεία μέχρι τη δεκαετία του 1940. Και τα πρώτα μεγάλης κλίμακας μεταξουργεία ήταν ένα στη Μεσσήνη και ένα στη Σπάρτη το 1836» ανέφερε. Για αυτό άλλωστε εδώ υπάρχουν και μουριές. Γιατί έτρεφαν το μεταξοσκώληκα με τα φύλλα της μουριάς, έκανε το κουκούλι του και από εκεί πέρα μετά το μετάξι.
Αναμφίβολα η φύση χάρισε απλόχερα τα δώρα της σε αυτόν τον τόπο κάνοντας την μια πολύ πλούσια περιοχή. «Για αυτό και τόσοι κατακτητές ήρθαν να καταλάβουν την περιοχή» τόνισε ο Δημήτρης.
Η ιστορία και η φαντασία μπλέκονται προσφέροντας μια μοναδική εμπειρία
Φτάσαμε στην είσοδο από το πάνω μέρος του αρχαιολογικού χώρου και είχαμε ετοιμαστεί για μια εμπειρία που θα θυμίζει κινηματογραφικό σκηνικό. Εδώ στον Μυστρά, η ιστορία και η φαντασία μπερδεύονται. Η μεσαιωνική ατμόσφαιρα παραμένει ζωντανή, σαν να έχουν αποτυπωθεί πάνω τους οι «ανάσες» των Παλαιολόγων, των Κομνηνών και των στρατιωτών που κάποτε περπατούσαν εδώ. Τα ερείπια που υπάρχουν στον χώρο είναι πλούσια αρχοντικά σπίτια, με δύο και τρεις ορόφους. Ήταν μια πολύ πυκνοκατοικημένη πολιτεία, στην ακμή της τουλάχιστον.
Καθώς μπαίνουμε μέσα από μία πύλη, ενός μοναστηριού που συνδέεται με τα παλάτια, παρατηρούμε ένα παρατηριακό μοναστήρι, όπως μας τονίζει ο Δημήτρης, του 14ο αιώνα. Με την άκρη του ματιού όμως βλέπεις έναν λαβύρινθο από πέτρινα δρομάκια που σε οδηγούν σε πανέμορφες βυζαντινές εκκλησιές με μοναδική αρχιτεκτονική, βυζαντινά οικόσημα και εκπληκτικές τοιχογραφίες.
«Ο Μυστράς δεν έχει πλήρως ανασκαφεί ποτέ. Έχουν γίνει ανασκαφές κυρίως σε τάφους και συγκεκριμένα σε κάποια σημεία. Όχι σε όλη την ευρύτερη περιοχή. Άλλωστε είναι και τεράστιος ο χώρος. 120 στρέμματα περίπου. Και σώζονται τα ερείπια από 800 περίπου σπίτια» μας αναφέρει ο Δημήτρης.
Το κάστρο, ο φύλακας του Μυστρά
Ψηλά στον αρχαιολογικό χώρο στέκει αγέρωχο το κάστρο, όπου δεν βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση με την πόλη του Μυστρά. Μεσολαβεί ανηφορικός δρόμος χωρίς την ανάπτυξη οικισμού εκατέρωθεν. Το κάστρο του Βιλλεαρδουίνου έχει διατηρήσει την ακραιφνώς φράγκικη μορφή του. Ο εξωτερικός περίβολος του διπλού τείχους εξασφάλιζε τη στέγαση των εγκαταστάσεων του στρατού που το υπερασπιζόταν, ενώ στο εσωτερικό τείχος είναι συγκεντρωμένα η κατοικία και τα παρεκκλήσια του πρίγκιπα ή του βυζαντινού τοπάρχη. Η σημερινή μορφή του κάστρου είναι προϊόν διαδοχικών φάσεων: της αρχικής του Βιλλεαρδουίνου και, στη συνέχεια, των εργασιών που έγιναν στα χρόνια των Βυζαντινών και των Οθωμανών. Η δε θέα στην κοιλάδα του Ευρώτα από το κάστρο είναι εντυπωσιακή.
Από τον Γουλιέλμο στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο
Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν η συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Ανατολή. Το αρχικό ισχυρό τείχος με το κάστρο θα κτιστεί στον απομονωμένο λόφο του Μυζηθρά το 1249 από τον Φράγκο πρίγκιπα Γουλιέλμο Β’ Βιλλεαρδουίνο, στην οικογένεια του οποίου παραχωρήθηκε η Πελοπόννησος μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους της Δ’ Σταυροφορίας (1204).
Στη μάχη της Πελαγονίας το 1259 ο πρίγκιπας θα πιαστεί αιχμάλωτος από τους Βυζαντινούς. «Μάλιστα μια χαρακτηριστική λεπτομέρεια είναι ότι ο Γουλιέλμος πριν συλληφθεί, κρύφτηκε μέσα σε έναν αχυρώνα και τον αναγνώρισαν οι Βυζαντινοί επειδή ήταν γνωστός για τα στραβά δόντια που είχε» προσθέτει ο Δημήτρης.
Το 1261 οι Βυζαντινοί ξαναπήραν την Κωνσταντινούπολη και για την απελευθέρωσή του ο Γουλιέλμος έδωσε στον αυτοκράτορα Μιχαήλ Η’ τα κάστρα του Μυστρά, της Μονεμβασίας, της Μάνης και του Γερακίου. Στη συνέχεια, άρχισε να συγκροτείται ο πυρήνας του κατοπινού Δεσποτάτου. Γρήγορα θα αναπτυχτούν οι βυζαντινές κτήσεις και ο Μυστράς θα γίνει πολύ πλούσιος, γι’ αυτό και ο αυτοκράτορας, για να έχει πιο ενεργό ρόλο στην περιοχή έστειλε το γιο του, ως πρίγκιπα. Βέβαια οι Βυζαντινοί δεν χρησιμοποίησαν τη λέξη πρίγκιπας αλλά την αντίστοιχη ελληνική, Δεσπότης. Έτσι λοιπόν ιδρύεται το Δεσποτάτο του Μορέως με έδρα το Μυστρά και αρχικά είχαμε τη δυναστεία των Καντακουζηνών και αργότερα των Παλαιολόγων.
Πρώτος Δεσπότης θα είναι ο Μανουήλ Καντακουζηνός (1349-1380), γιος του αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄. Από το 1382 έως το 1460 το Δεσποτάτο θα διοικήσει η οικογένεια των Παλαιολόγων. Ανάμεσα στους Δεσπότες Παλαιολόγους θα ξεχωρίσει ο Κωνσταντίνος ΙΑ’ που σηματοδότησε και την τελευταία προσπάθεια του ελληνισμού να αντισταθεί στην επερχόμενη Οθωμανική επέλαση.
Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, σύμφωνα με την παράδοση, εστέφθη αυτοκράτορας στον Άγιο Δημήτριο, που βρίσκεται στον Μυστρά. Εικάζεται ότι του έφεραν το στέμμα εδώ, στον Μυστρά, προκειμένου να γίνει η στέψη. «Θεωρείται ότι έγινε εδώ λόγω των προσπαθειών του για επανένωση των δύο εκκλησιών. Ορθόδοξη με Καθολική. Ήθελε λοιπόν συμμάχους κατά των Τούρκων. Το μεγαλύτερο μέρος του κλήρου όμως δεν ήθελε την επανένωση των δύο εκκλησιών και δικαιολογημένα σε ένα μεγάλο βαθμό γιατί είχαν κάνει καταστροφές και λεηλασίες, ειδικά με την Πρώτη Σταυροφορία και είχαν υποφέρει πολύ οι Ορθόδοξοι. Ίσως για αυτό, επειδή ήθελε συμμάχους ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος να έγινε εδώ πέρα η στέψη του και να μην έρθει σε σύγκρουση με τους ανθενωτικούς» εξηγεί ο Δημήτρης Βλαχάκος.
«Και μάλιστα μια λεπτομέρεια» προσθέτει. «Το 1452 αφού είχε φύγει για την Κωνσταντινούπολη έγινε κοινή λειτουργία στην Αγία Σοφία. Ήταν μέσα Ορθόδοξοι και Καθολικοί χωρίς την παρουσία των Ορθόδοξων Επισκόπων. Και λέγεται ότι είχε μαζευτεί απ’ έξω ο λαός γύρω απ’ την εκκλησία και διαδήλωνε κατά της επανένωσης των δύο εκκλησιών και τότε φέρεται να ακούστηκε για πρώτη φορά: «καλύτερα το τουρκικό το φέσι παρά την παπική τιάρα».
Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος σκοτώθηκε το 1453 μαχόμενος κατά την πολιορκία και Άλωση της Κωνσταντινούπολη από τους Οθωμανούς. Με την αναχώρησή του θα τελειώσει η χρυσή εποχή του Δεσποτάτου.
Ο Μυστράς στο διάβα των αιώνων
Το 1453 έγινε η δεύτερη άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς. Οι Οθωμανοί έφτασαν στον Μυστρά τον Μάιο του 1460, επτά χρόνια ακριβώς αργότερα, με τον Μωάμεθ τον Πορθητή. Η βυζαντινή περίοδος της ιστορίας του θα τελειώσει. Λίγο αργότερα θα συμβεί το ίδιο και με τα υπόλοιπα κάστρα της Πελοποννήσου. Έως το 1540 ο Μυστράς θα γίνει πρωτεύουσα του οθωμανικού σαντζακίου της Πελοποννήσου και ένα από τα σημαντικότερα κέντρα παραγωγής και εμπορίας μεταξιού στην Ανατολική Μεσόγειο.
Για αυτόν τον λόγο οι Βενετσιάνοι προσπάθησαν να τον καταλάβουν. Το 1464 ανεπιτυχώς αλλά αργότερα το κατάφεραν με τον διαβόητο Μοροζίνι. Το 1687, την ίδια χρονιά που κατέστρεψαν και τον Παρθενώνα, κατέλαβαν τον Μυστρά και τον κράτησαν μέχρι το 1715. Ήδη είχε χάσει ένα μέρος του πληθυσμού του ο Μυστράς αλλά η πρώτη καταστροφή ήρθε το 1770, στη διάρκεια των Ορλωφικών. Στην μετέπειτα εποχή, ο Μυστράς θα ζήσει την ερήμωση: To 1834 θα ξεκινήσει η μετακίνηση των κατοίκων προς την πόλη της Σπάρτης, που έχει μόλις ιδρυθεί. Το 1953 θα φύγουν και οι τελευταίοι, καθώς ο χώρος θα απαλλοτριωθεί από το Ελληνικό κράτος.
Το 1921 με βασιλικό διάταγμα θα κηρυχθεί ως προέχον βυζαντινό μνημείο. Κάποιες αναστηλωτικές εργασίες είχαν ξεκινήσει με τον Ορλάνδο, ως αναστηλωτή και αρχιτέκτονα. Στη συνέχεια με τον Κόντογλου και τον Τσαρούχη ως συντηρητές. Αλλά οι πιο σημαντικές εργασίες ξεκίνησαν το 1989 όταν και ο Μυστράς είχε ενταχθεί στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Unesco.
Στα… μονοπάτια που περπάτησε ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος
Μετά το μάθημα ιστορίας και αφού χόρτασε το μάτι μας από τη μοναδική θέα με φόντο την πόλη της Σπάρτης και τον Πάρνωνα συνεχίσαμε τη βόλτα μας στον αρχαιολογικό χώρο και στα βυζαντινά καλντερίμια. Φτάσαμε σε μια εκκλησία που επί οθωμανικής εποχής μετατράπηκε σε τζαμί, όπως άλλωστε και πολλές άλλες μέσα στον χώρο. «Μέσα στο καμπαναριό βλέπουμε τη σκάλα του μιναρέ» μας έδειξε ο Δημήτρης και μας σχολίασε την κατάσταση των τοιχογραφιών σε κάθε μια εκκλησία που βρίσκεται εδώ.
«Η υγρασία έχει δημιουργήσει προβλήματα. Πιο πολλά προβλήματα από ότι μπορεί να φανταστεί κανείς ότι δημιούργησαν οι Τούρκοι. Εκείνοι τις ασπρίζανε. Δεν έμπαιναν στον κόπο να τις καταστρέψουν. Απλά τι κάνανε; Βγάζανε τα μάτια». Και πρόσθεσε: «Λέγεται ότι τα μάτια, είναι ο καθρέφτης ψυχής. Το «παράθυρο» της ψυχής. Ό,τι έχουμε μέσα μας βγαίνει προς τα έξω από τα μάτια. Τους αρκούσε απλά να βγάζουν τα μάτια από το πρόσωπο, πειράζοντας με αυτό τον τρόπο τις τοιχογραφίες». Οι τοιχογραφίες ωστόσο που σώζονται είναι μοναδικές και εντυπωσιακές και δύσκολα παίρνεις τα μάτια σου από πάνω τους.
Βλέποντας την… κοιλάδα της Νάπα στην Καλιφόρνια
Τα βήματά μας, μας έφεραν σε ένα ύψωμα, αγναντεύοντας τα εντυπωσιακά Παλάτια, μετά την αναστήλωση τους αλλά και την πόλη της Σπάρτης. «Αυτή τη στιγμή είμαστε στους πρόποδες του Ταϋγέτου. Εδώ είναι το δέκατο ψηλότερο βουνό-οροσειρά της Ελλάδας, με υψόμετρο 2.407 μέτρα, οπότε είμαστε στα δυτικά της κοιλάδας του Ευρώτα, της Σπάρτης. Απέναντί μας είναι ο Πάρνωνας, χαμηλότερη οροσειρά, 1.961 μέτρα, και από την άλλη πλευρά είναι το Μυρτώο πέλαγος, που είναι το τμήμα του Αιγαίου. Και βέβαια, από εδώ έχουμε μια υπέροχη θέα όλης κάτω της κοιλάδας, με τη σύγχρονη πόλη της Σπάρτης και τα ερείπια της αρχαίας πόλης. Αυτή τη στιγμή που μιλάμε, εκκρεμούν περίπου 120 οικόπεδα για ένα ανασκαφή. Έχει παντού αρχαία, αλλά δεν σώζονται όλα πάρα πολύ καλά» μας εξηγεί ο Δημήτρης.
Συνεχίζοντας το μονοπάτι που είχαμε πάρει για την περιήγησή μας στο χώρο, ο Δημήτρης έκανε μια στάση. «Θαυμάστε τη θέα της Σπάρτης» μας είπε και στρέψαμε το βλέμμα μας στα δεξιά. «Βλέπουμε πόσο εύφορη είναι όλη η περιοχή και να ξέρετε, η περιοχή αυτή θυμίζει πολύ τη κοιλάδα της Νάπα στην Καλιφόρνια. Το λέω στους Αμερικανούς που επισκέπτονται τον χώρο και ενθουσιάζονται! Έχουν πολλά κοινά αυτές οι περιοχές».
Συνεχίζοντας την περιπατητική διαδρομή μας στον Μυστρά, δίπλα από τα όμορφα λουλούδια που ανθίζουν την Άνοιξη και χρωματίζουν τα μονοπάτια περνούμε από ερείπια που ήταν πλούσια αρχοντικά σπίτια. Κι όμως τότε έσφυζαν από ζωή και εντυπωσίαζαν για την αρχιτεκτονική τους. Μπαίνεις μέσα και νοιώθεις πως ξαφνικά μεταφέρεσαι σε μια άλλη εποχή.
Η Αγία του Θεού Σοφία
Η Αγία του Θεού Σοφία βρίσκεται στη συνοικία των Παλατιών, σχεδόν στην κορυφή του λόφου, και μάλλον επρόκειτο για το καθολικό της πατριαρχικής μονής του Ζωοδότη Χριστού. Κτίστηκε από τον πρώτο Δεσπότη του Μορέως Εμμανουήλ Καντακουζηνό γύρω στα μέσα του 14ου αιώνα. Ανήκει στον τύπο του δίστυλου σταυροειδούς εγγεγραμμένου μετά τρούλου. Οι τοιχογραφίες φιλοτεχνήθηκαν στα μέσα του 14ου αιώνα από γνωστούς καλλιτέχνες της Κωνσταντινούπολης.
«Έχουμε κάποιες τοιχογραφίες. Πάμε να τις δούμε και να συζητήσουμε και κάποιους συμβολισμούς» μας προέτρεψε ο Δημήτρης. «Στην αψίδα του Ιερού δεν έχουμε ποτέ τον Χριστό. Έχουμε πάνω την Παναγία. Τον Χριστό τον έχουμε πάνω στον τρούλο, είναι ο Παντοκράτορας. Μπορεί να είναι μια πολύ σπάνια εξαίρεση. Μάλλον είναι ο Χριστός ο Ζωοδότης».
Ο Δικέφαλος Αετός – Η προέλευσή του και οι συμβολισμοί του
Στην εκκλησία θα δεις κίονα που το μεγαλύτερο μέρος του είναι πάλι από την Αρχαία Σπάρτη. Μάλιστα το βάφτισαν χριστιανικό τοποθετώντας του έναν σταυρό. Αλλά το επάνω μέρος από το κιονόκρανο είτε ξαναδουλεύτηκε ή κατασκευάστηκε για την εκκλησία. Παράλληλα παρατηρείς έναν δικέφαλο αετό πάνω του. «Δεν ξέρουμε ακριβώς την προέλευσή του δικέφαλου αετού. Οι συμβολισμοί ωστόσο είναι πολύ και σημαντικοί. Και μου αρέσει ειδικά με τους ξένους αυτό που θα σας πω. Θα σας κάνω μια απλή ερώτηση. Σας αρέσει η σβάστηκα;» μας ρωτάει ο Δημήτρης. Του απαντάμε «όχι» και συνεχίζει εκείνος: «Αν σου έλεγα ότι αρχικά είχε θετική σημασία; Στην αρχαία Ελλάδα υπάρχει και το συναντάμε αυτό το σύμβολο. Επίσης μπορούμε να πάμε πίσω στην Ινδία, που είναι το σύμβολο του φωτός, του ηλίου. Στην Ελλάδα έχουμε τον μαίανδρο. Απέκτησε αρνητική έννοια με τους Ναζί».
Και συνεχίζει για τον Δικέφαλο Αετό. «Έτσι και το σύμβολο με τον Δικέφαλο Αετό είναι πολύ παλιό. Πάει στους Χετταίους. Είναι το Χάγκα, το σύμβολο της αιώνιας δύναμης. Τώρα πώς και τι και γιατί κατέληξε να γίνει Βυζαντινό σύμβολο δεν γνωρίζουμε. Υπάρχουν διάφορες εικασίες. Εμένα μου αρέσει μια εικασία, μια θεωρία ότι οι τελευταίες δυναστείες αυτοκρατόρων ήρθανε από την περιοχή των Χετταίων. Από την περιοχή της Νίκαιας της Μικράς Ασίας. Ίσως κάπως έτσι να το είδανε. Και ο μονός ρωμαϊκός αετός έγινε διπλός, δικέφαλος. Μέσα και σε ένα πλαίσιο μιας μεγάλης ιδέας για την ανασύσταση της παλαιάς κραταιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ίσως έτσι χρησιμοποιήθηκε και ξεκινάει με τους Κομνηνούς. Μια αυτοκρατορική δυναστεία και πέρασε στους Παλαιολόγους. Οπότε έγινε σύμβολο των τελευταίων αυτοκρατόρων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, και κυρίως των Παλαιολόγων. Δεν ήταν σύμβολο όλης της αυτοκρατορίας. Δεν είναι ταυτόσημο. Ήταν αυτοκρατορικό σύμβολο. Μόνο δηλαδή οι πιο κοντινοί συγγενείς, ας το πούμε, του αυτοκράτορα μπορούσαν να το χρησιμοποιήσουν. Ή κάπως έτσι. Για παράδειγμα τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο τον αναγνώρισαν από το δικέφαλο που είχε ραμμένο στις μπότες του. Θα δούμε και ένα άλλο μεγαλύτερο ανάγλυφο με το δικέφαλο αετό αργότερα στην τελευταία εκκλησία που ορκίστηκε, στον Άγιο Δημήτριο».
Ο Δικέφαλος Αετός είναι ένα σύμβολο που το βλέπουμε και με άλλους τρόπους σήμερα. Εκτός από τον αθλητικό χώρο (ΑΕΚ, ΠΑΟΚ) τον συναντάμε και σε σημαίες χωρών. Όπως στην Αλβανία, την Αυστρία, την Ουγγαρία, την Βαυαρία, τη Ρωσία, τη Νότια Γαλλία, τη Ρουμανία, λόγω των μεικτών γάμων που γίνονταν εκείνη την εποχή.
Όπως εξηγεί ο Δημήτρης: «Οι Βυζαντινοί πρίγκιπες παντρεύονταν πριγκίπισσες και αντίστροφα από διάφορες χώρες. Γι’ αυτό για παράδειγμα λέμε Κωνσταντίνος Παλαιολόγος Δραγάτσης. Έλενα Ντράγκατς ήταν η μητέρα του, που ήταν κόρη του βασιλιά Ντράγκατς, από τη Σερβία».
Το Παλάτι των Δεσποτών
Στις συνοικίες του Μυστρά νομίζεις ότι βρίσκεσαι σε ένα σκηνικό παραμυθιού: βυζαντινοί πρίγκιπες, αρχοντόπουλα και δεσποσύνες με την ακολουθία τους να ξεπροβάλλουν από τα πλούσια αρχοντόσπιτα, ξένες αντιπροσωπείες να κατευθύνονται προς τα ανάκτορα για να υποβάλλουν τα σέβη τους στον ηγεμόνα της πολιτείας, το λαό να συρρέει στους δρόμους, μια εικόνα ονειρική βγαλμένη από το βυζαντινό παρελθόν.
Χαμένοι στη… βυζαντινή πραγματικότητα φτάσαμε έξω από το Παλάτι των Δεσποτών. “Είναι ένα συγκρότημα από κτίρια. Έγινε τμηματικά” θα μας πει ο Δημήτρης και προστέθηκαν αργότερα κτίρια για να καλύψουν τις ανάγκες. Έχει τρεις ορόφους, το ισόγειο ήταν κυρίως αποθήκες και στάβλοι. Ο πρώτος όροφος έχει 8 δωματιάκια. Ανεξάρτητα μεταξύ τους, το κάθε ένα με ένα τζάκι και μια τουαλέτα. Ήταν για τη φρουρά του Δεσπότη. Στο σημείο που υπάρχουν οι καμινάδες και τα τζάκια είχαν ένα είδος κεντρικής θέρμανσης για τον τρίτο όροφο. Ο τρίτος όροφος ήταν η αίθουσα του θρόνου. Πρόκειται για έναν τεράστιο χώρο, ο οποίος έχει 36 μέτρα μήκος, 11 μέτρα ύψος και 11,5 μέτρα πλάτος. Είναι χωρίς κολόνες και χωρίς τοίχο στο εσωτερικό. Και ενώ όλα τα ευρωπαϊκά παλάτια, με κάποιες μικρές διαφοροποιήσεις στη Φλωρεντία, έχουν το θρόνο στη στενή πλευρά του κτηρίου, για λόγους ασφαλείας τα βυζαντινά παλάτια είχαν το θρόνο στη μακρά πλευρά. «Αυτό το εξόγκωμα που παρατηρείται από έξω είναι γιατί υπάρχει μέσα το σημείο όπου υπήρχε ο θρόνος του Δεσπότη. Είναι πιο δημοκρατικό θα λέγαμε, πιο πολύς κόσμος μπορεί να μαζευτεί γύρω του αλλά βέβαια προσφέρει λιγότερη ασφάλεια» εξηγεί ο Δημήτρης.
«Πάνω από τον θρόνο, εξωτερικά, φαίνεται μια εσοχή όπου μάλλον υπήρχε ο Δικέφαλος Αετός. Έχουν βρει κάποια θραύσματά του και από τι ξέρω θα είναι επισκέψιμα αυτά για τον κόσμο» προσθέτει. Μπροστά στο Παλάτι υπήρχε μια μεγάλη πλατεία. Την οποία οι βυζαντινοί την έλεγαν φόρο από το λατινικό φόρουμ. Έξω υπήρχαν δημόσια λουτρά και κάποια λίγα βοηθητικά κτίρια. Όταν ήρθαν οι Τούρκοι εδώ, τα λουτρά έγιναν χαμάμ. Παράλληλα προσθέσανε με τη σειρά τους και άλλα κτίρια και έγινε παζάρι.
Τα σημαντικά έργα ανάδειξης
Τα έργα που πραγματοποιήθηκαν στο Παλάτι αφορούν στην αναβάθμιση των διαδρομών επίσκεψης, προκειμένου να εξασφαλιστεί η μέγιστη δυνατή προσβασιμότητα των εμποδιζόμενων ατόμων, στη θωράκιση του μνημείου από τον κίνδυνο των πυρκαγιών με την εγκατάσταση ενός σύγχρονου συστήματος υδροδότησης και πυρόσβεσης, στην ολοκληρωμένη προστασία σημαντικών εκκλησιών με τις συστηματικές εργασίες συντήρησης των δομικών στοιχείων και του ζωγραφικού τους διακόσμου, σηματοδοτώντας την ολοκλήρωση μιας κομβικής και πολυετούς επένδυσης στην πολιτιστική κληρονομιά της Λακωνίας.
Το Παλάτι των Δεσποτών, το μοναδικό σωζόμενο βυζαντινό ανακτορικό συγκρότημα στον ελλαδικό χώρο, άνοιξε τις πύλες του -μετά από 42 χρόνια εργασιών αναστήλωσης και ανάδειξης- στο ελληνικό και διεθνές κοινό, πλήρως αποκατεστημένο.
Στο πλαίσιο της θωράκισης του χώρου έναντι της κλιματικής αλλαγής, ολοκληρώθηκε ένα σύγχρονο δίκτυο πυρόσβεσης, στην Άνω και Κάτω Χώρα, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Παράλληλα, για την εξασφάλιση της καθολικής προσβασιμότητας, αποκαταστάθηκε ο Κεντρικός Λιθόστρωτος Οδικός Άξονας που συνδέει την Κάτω με την Άνω Πόλη, ο οποίος διευκολύνει την κίνηση των επισκεπτών και επιτρέπει την πρόσβαση σε οχήματα έκτακτης ανάγκης.
Για την ισότιμη πρόσβαση στο Παλάτι των Δεσποτών, εγκαταστάθηκε σύγχρονο εξωτερικό αναβατόριο ΑμεΑ, στη νοτιοδυτική πτέρυγα των Παλαιολόγων. Ο Μυστράς έχει ενταχθεί, από το 2022, στο καινοτόμο πρόγραμμα «Βιοποικιλότητα και Αρχαιολογικοί Χώροι», αναδεικνύοντας το φυσικό περιβάλλον ως αναπόσπαστο μέρος του ιστορικού τοπίου. Η νέα ολιστική προσέγγιση μετατρέπει το Παλάτι από ένα στατικό αρχιτεκτονικό κατάλοιπο σε έναν ζωντανό χώρο βιωματικής μάθησης και εμπειρίας.
Σημειώνεται ότι την περιήγηση πλαισιώνουν δύο περιοδικές εκθέσεις. Η πρώτη, με τίτλο «Στα σαράγια της βασιλοπούλας», φωτίζει τη διαχρονική πρόσληψη και τη γοητεία που ασκούσε ο Μυστράς στην ευρωπαϊκή διανόηση, από τον 15ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Η δεύτερη, με τίτλο «Απείκασμα ενδόξου περιβολής», φιλοξενείται στην επιβλητική Αίθουσα του Θρόνου και εστιάζει στην ένδυση ως σύμβολο ισχύος και κοινωνικής ταυτότητας.
Η έκθεση αυτή περιλαμβάνει χειροποίητες ενδυμασίες της παλαιολόγειας αυλής, εμπνευσμένες από τη βυζαντινή εικονογραφία, οι οποίες δημιουργήθηκαν από τη μοναστική αδελφότητα της Παντάνασσας, με την πολύτιμη συνδρομή του ενδυματολογικού τομέα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
Η τρομερή ακουστική των εκκλησιών
Οι περισσότερες εκκλησίες του Μυστρά δεν κοιτάζουν ανατολικά. Κοιτάζουν νοτιοανατολικά ή και σχεδόν νότια. Κι αυτό γιατί είναι ένας απότομος λόφος που ανοίγεται στα ανατολικά, όπου δεν υπάρχει αρκετός χώρος για να φτιάξουν τις εκκλησίες.
«Οπότε, αυτοσχεδίαζαν» αναφέρει ο Δημήτρης, ο οποίος μας εξήγησε τη μοναδική ακουστική που συναντάς στις εκκλησίες του αρχαιολογικού χώρου. «Μπορείτε να παρατηρήσετε ότι δεν υπάρχει καθόλου ηχώ στις εκκλησίες. Κι αυτό γιατί στους τοίχους θα δούμε τρύπες όπου υπάρχουν αγγεία. Τα τοποθετούσαν μέσα στην κατασκευή ως ηχοπαγίδες».
Η Πύλη της Μονεμβασιάς
Από την Πάνω Πόλη καταλήγεις στη Πύλη της Μονεμβασιάς. Λέγεται έτσι γιατί κοιτάζει προς τη Μονεμβάσια που ήταν ουσιαστικά και το λιμάνι του Μυστρά. Η πύλη ήταν διπλή. Είχε την εξωτερική που έκλεινε με μια καγκελόπορτα και την εσωτερική που ήταν μια διπλή ξύλινη πόρτα που έκλεινε με την αμπάρα. Σαν την Πύλη στη Μονεμβασιά με ξύλο, κεντημένη με σίδερο. Από αυτή την πλευρά ήταν τα τείχη της επάνω πόλης και με τις εντυπωσιακές αψίδες που θα δει ο επισκέπτης σχηματίζεται ένα μονοπάτι το οποίο έχει μια χαρακτηριστική ονομασία. Είναι ο περίδρομος. Μια λέξη που χρησιμοποιούμε όταν έχουμε φάει πολύ. Από εδώ λοιπόν περιπολούσαν και πολεμούσαν οι στρατιώτες.
Στην Πύλη χαμηλά φαίνονται και οι πολεμίστρες. Φαρδιές μέσα και στενές απ’ έξω για να μην μπορέσει να χτυπήσει ο αντίπαλος. Διαβαίνοντας ατή την περίφημη Πύλη της Μονεμβασιάς φτάνεις στην Κάτω Πόλη που ήταν για τους λιγότερο πλουσίους. Ωστόσο ήταν εξίσου το ίδιο προστατευμένη καθώς έχει τριπλή οχύρωση ο Μυστράς. Τα τείχη της Κάτω Πόλης, της Πάνω Πόλης και το κάστρο στην κορυφή.
Η Μονή της Παντάνασσας
Στην Κάτω Πόλη του Μυστρά, στον δρόμο που οδηγούσε από την Πύλη της Μονεμβασίας στη Μονή Περιβλέπτου, σε μια απότομη κατωφέρεια, δεσπόζει η ξακουστή Μονή της Παντάνασσας, ορατή σχεδόν από όλα τα σημεία του λόφου.
Εκεί μας υποδέχτηκε η αδερφή Ακακία με ένα λαμπερό χαμόγελο. Κάναμε μια στάση για ένα λουκουμάκι και μας περιέγραψε τη ζωή στο μοναστήρι. Η Μονή της Παντάνασσας είναι γυναικείο μοναστήρι, το μοναδικό που λειτουργεί στον Μυστρά. Αυτή τη στιγμή ζουν τέσσερις μοναχές. Εκεί θα βρείτε πολλά εξαιρετικά κεντητά και διάφορα πράγματα που δημιουργούν οι ίδιες. Βαλσαμόλαδο, κηραλοιφή, σαπουνάκια και αρώματα ενώ μπορείτε να προμηθευτείτε και τσάι του βουνού. Πήραμε την ευλογία της και συνεχίσαμε την ξενάγηση. Το αριστουργηματικό καθολικό της Μονής, μάρτυρας της αναγέννησης του τόπου την εποχή των Παλαιολόγων, είναι το πιο εντυπωσιακό και αντιπροσωπευτικό δείγμα της αρχιτεκτονικής του Μυστρά.
Ιδρύθηκε το 1428 από τον Ιωάννη Φραγκόπουλο, πρωτοστράτορα και καθολικό μεσάζοντα, ένα είδος πρωθυπουργού του Μυστρά, γόνο σημαντικής οικογένειας και εξέχουσα πολιτική και στρατιωτική φυσιογνωμία του δεσποτάτου κατά τον 15ο αιώνα.
Έχει έναν ιδιαίτερο τύπο εκκλησίας που λέγεται μεικτός τύπος εκκλησίας ή τύπου Μυστρά. Έτσι λοιπόν το ισόγειο είναι μια εκκλησία τύπου βασιλικής και ο πάνω όροφος είναι σταυροειδής ναός. Αυτός ο τύπος εκκλησίας είναι πολύ σπάνιος εκτός Μυστρά, γι’ αυτό και λέγεται εκκλησία μεικτού τύπου ή τύπου Μυστρά.
Σύμφωνα με τον Δημήτρη υπάρχει μια θεωρία για αυτό. «Ίσως είναι η προσπάθεια της επανένωσης των δύο εκκλησιών, με την έννοια ότι ο πιο χαρακτηριστικός τύπος εκκλησίας για τους καθολικούς είναι η βασιλική, ενώ για τους ορθόδοξους ο σταυροειδής. Ίσως γι’ αυτό να έχουμε το συνδυασμό αυτών των δύο διαφορετικών τύπων».
Ο πάνω όροφος δεν ήταν ο γυναικωνίτης που ξέρουμε όλοι και συναντάμε συνήθως στις εκκλησίες. Αλλά ήταν ο χώρος που πήγαιναν οι αριστοκράτες, για να παρακολουθούν τη λειτουργία. Γι’ αυτό κιόλας και η σκάλα ήταν εξωτερικά για να μην έρχονται σε επαφή με τον υπόλοιπο κόσμο.
Οι τοιχογραφίες του 15ου αιώνα είναι έργα υψηλής ποιότητας, αντιπροσωπευτικά της παλαιολόγειας ζωγραφικής, που διακρίνονται για τη ζωντάνια των μορφών, τον δυναμισμό των παραστάσεων και τα έντονα χρώματα.
Τα αρχοντικά του Μυστρά
Αφήσαμε τη Μονή της Παντάνασσας και συνεχίσαμε τον περίπατό μας στον αρχαιολογικό χώρο. Και ενώ η ώρα περνούσε και η ζέστη προσπαθούσε να μας καταβάλλει μια παράξενη δύναμη μας ωθούσε να συνεχίσουμε για να ανακαλύψουμε τα υπόλοιπα μυστικά του Μυστρά. Συνεχίζοντας, περάσαμε από διάφορα αρχοντικά της εποχής. Κάθε σπίτι εδώ είχε όλες τις πολυτέλειες, για τα δεδομένα της εποχής. Υπήρχε η κουζίνα όπου έμενε το προσωπικό ενώ υπήρχαν και οι αποθήκες και οι στάβλοι. Ο πάνω όροφος ήταν συνήθως το καθιστικό και τα υπνοδωμάτια. Επίσης, παρατηρεί κανείς και τα τζάκια που υπήρχαν αλλά και τα ενσωματωμένα ντουλάπια. Υπήρχε όμως και η μεγάλη πολυτέλεια για την εποχή. Η τουαλέτα. Ήταν ένα μικρό δωματιάκι με χτιστό κάθισμα λεκάνης και τρύπες για φωτισμό και εξαερισμό. Ωστόσο δεν υπήρχε αποχετευτικό σύστημα. Υπήρχαν οι βόθροι που τους καθάριζαν οι υπηρέτες. Το θέμα πάντως της τουαλέτας είναι κάτι που εντυπωσιάζει τον κόσμο όταν το ακούει. Ειδικά τους τουρίστες.
Άγιος Δημήτριος Μυστρά: Η θρυλική Μητρόπολη της καστροπολιτείας
Χτισμένος κοντά στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου στην Κάτω Χώρα, ο Άγιος Δημήτριος αποτελεί το Μητροπολιτικό Ναό της Καστροπολιτείας όπου έγινε και η στέψη του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου ως Αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης, στις 6 Γενάρη 1449.
Χρονολογείται στα τέλη του 13ου αι. (1291- 1292) και αρχικά είχε την όψη τρίκλιτης βασιλικής. Μετέπειτα μετατροπές, έδωσαν στο ναό τη μορφή σταυροειδή εγγεγραμμένου με πέντε τρούλους, χαρακτηριστικό δείγμα του μεταβυζαντινού ρυθμού.
«Παρατηρούμε και εδώ κίονες από την Αρχαία Σπάρτη ξαναχρησιμοποιημένους, αλλά και επιγραφές επάνω τους όπου «μιλάνε» για τις χορηγίες και τις δωρεές στην εκκλησία. Αρχικά ήταν μόνο το ισόγειο, μια εκκλησία τύπου βασιλικής. Ο επάνω όροφος προστέθηκε αργότερα και έτσι έγινε το 15ο αιώνα μια εκκλησία τύπου Μυστρά όπως η Παντάνασσα που επισκεφθήκαμε» ανέφερε ο Δημήτρης.
Και πρόσθεσε: «Δείτε που βρίσκεται ο άμβωνας. Κανονικά είναι απέναντι από τον επισκοπικό θρόνο. Αλλά ανοίξανε μια πορτούλα αργότερα και μετακίνησαν τον άμβωνα επάνω. Υπάρχει το περιστέρι που είναι το Άγιο Πνεύμα και κάποιος του κρατάει τα πόδια. Είναι και συμβολικό καθώς όποιος μιλάει από εκεί πάνω, μιλάει εκ μέρους του Θεού».
Το δάπεδο είναι διακοσμημένο με μάρμαρα και ψηφιδωτά. Τα ψηφιδωτά είναι μικρής κλίμακας, γιατί ήταν ακριβή σαν μέθοδος. Επίσης εδώ μπορεί να δει κανείς λίθο από τις Κροκεές, της Λακωνίας. Είναι ένα ιδιαίτερο πέτρωμα και τα αποθέματα έχουν εξαντληθεί. Είναι σαν ένα είδος ψηφιδωτού από μόνος του.
Το πιο γνωστό βέβαια σημείο στην εκκλησία είναι το μάρμαρο με τον Δικέφαλο Αετό. Το κεφάλι στα αριστερά συμβολίζει τα δυτικά εδάφη, το κεφάλι στα δεξιά τα ανατολικά και στο κέντρο βλέπουμε μια κουκίδα, που μάλλον συμβολίζει την Κωνσταντινούπολη.
Η οποία άλλωστε ήταν στο κέντρο της Αυτοκρατορίας. Γι’ αυτό και τα δύο κεφάλια έχουν στέμμα, γιατί όλες οι περιοχές είναι ένδοξες και σημαντικές. Ωστόσο το μεγαλύτερο είναι πάνω από την Κωνσταντινούπολη.
Και σε αυτό ακριβώς το σημείο έγινε και η στέψη του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Κάτω από τον Παντοκράτορα, μπροστά από την Ωραία Πύλη και δίπλα από τον Επισκοπικό Θρόνο. Η εκκλησία αυτή λειτουργεί τρεις φορές το χρόνο. Του Αγίου Δημητρίου, 26 Οκτωβρίου, στους Δ’ χαιρετισμούς πριν το Πάσχα και 29 Μαΐου, που είναι μια μικρή σύνδεση για τον θάνατο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και την άλωση της Κωνσταντινούπολης.
Ο ναός της Ευαγγελίστριας
Η Ευαγγελίστρια είναι ναός σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο. Έχει κτιστό τέμπλο και ο διάκοσμός της θεωρείται του 15ου αι. Είναι ο μοναδικός βυζαντινός ναός στον Μυστρά στον οποίο δεν έχουν χρησιμοποιηθεί ανάγλυφα προερχόμενα από προγενέστερους ναούς της Λακεδαιμονίας. Οι παραστάδες και τα γείσα των θυρών και των παραθύρων του, απολύτως προσαρμοσμένα στις διαστάσεις των ανοιγμάτων τους, δεν διακόπτονται βίαια σε κανένα σημείο. Η θεματολογία τους παραπέμπει σε άλλα μνημεία του Μυστρά που φέρουν στοιχεία από δυτικά πρότυπα, και αυτά τα συναντάμε, εκτός από τον γλυπτό διάκοσμο του μνημείου, και στη ζωγραφική του όταν αποδίδονται αρχιτεκτονικές μορφές, όπως στα ζωγραφισμένα τόξα στο τύμπανο του τρούλου του.
Η Μονή Βροντοχίου
Περιλαμβάνει την Οδηγήτρια ή Αφεντικό και τους Αγίους Θεοδώρους Μυστρά. Η μονή βρίσκεται στην Κάτω Χώρα και ήταν το πιο αρχαίο και μεγάλο μοναστήρι της καστροπολιτείας. Ιδρύθηκε τον 13ο αι. και υπαγόταν κατευθείαν στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Της δόθηκαν προνόμια, ήταν πολύ πλούσια, είχε σημαντικές βιβλιοθήκες και έγινε επίκεντρο της πνευματικής ζωής του Μυστρά. Εδώ δίδαξε ο Πλήθων. Για την Παναγία Οδηγήτρια η πρώτη γραπτή μαρτυρία χρονολογείται μεταξύ 1311-1312. Αφεντικό την ονόμασαν στα τέλη του 19ου αι. Στο εσωτερικό διατηρούνται κάποιες τοιχογραφίες του πρώιμου 14ου αι. Στο βορειοδυτικό παρεκκλήσι του νάρθηκα βρίσκεται ο τάφος του Δεσπότη Θεοδώρου Α΄ Παλαιολόγου, ο οποίος πέθανε το 1407. Στην Τουρκοκρατία μετατράπηκε σε τζαμί.Οι Άγιοι Θεόδωροι χρονολογούνται πριν από το 1296. Είναι οκταγωνικός ναός με 4 παρεκκλήσια. Διατηρούνται ενδιαφέροντα ίχνη τοιχογραφιών. Οι παραστάσεις των Αγίων Θεοδώρων θεωρούνται του 13ου αι.
Η Μονή Περιβλέπτου
Το δεύτερο θρησκευτικό κτίσμα που αποδίδεται στον Εμμανουήλ Καντακουζηνό είναι η μονή Περιβλέπτου. Η εικονογράφηση που διατηρείται στις επιφάνειες του κυρίως ναού είναι του γ΄ τέταρτου του 14ου αι., έργο τεσσάρων ζωγράφων.
Στο καθολικό της ανεξάρτητης αυτής μονής, ο Καντακουζηνός, ως κτήτορας, δεν σημειώνεται με τα συμπιλήματα του ονόματός του, όπως στην Αγία Σοφία, αλλά κατά τον δυτικό τρόπο, με το οικόσημό του. Στο οικόσημο με το λέοντα των Καντακουζηνών διακρίνονται και τα ίχνη του συμπιλήματος του ονόματός του. Είναι εμφανές ότι, σε μεταγενέστερους χρόνους, είχε ληφθεί ειδική μέριμνα για να εξαφανιστεί οτιδήποτε συνέδεε τη μονή με τους κτήτορές της, δεδομένου μάλιστα ότι το οικόσημο της απέναντι πλάκας, που θα πρέπει να ανήκε στην Ισαβέλλα, έχει απολαξευτεί πλήρως. Ωστόσο, στη δυτικότροπη εκφορά της ταυτότητας των κτητόρων προστίθενται και άλλα σύμβολα δυτικής προέλευσης, όπως τα ένθετα κρινάνθεμα με ρόδακες μέσα και έξω από την εκκλησία, τα οποία προστέθηκαν μετά την ίδρυσή της και τεκμηριώνουν τη χρήση της μονής από τους Ιωαννίτες Ιππότες κατά τη διάρκεια της δεσποτείας του Μανουήλ.
Το μουσείο
Πριν ολοκληρώσει κανείς το… ταξίδι του στην εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μπορεί να επισκεφτεί το μουσείο στον αρχαιολογικό χώρο του Μυστρά. Ιδρύθηκε το 1951 και στεγάζεται σε διώροφο κτήριο της δυτικής πτέρυγας της βόρειας αυλής της Μητρόπολης. Το πρώτο άτυπο μουσείο στην ανατολική πτέρυγα του μητροπολιτικού συγκροτήματος ιδρύθηκε από τον Γάλλο βυζαντινολόγο Γκαμπριέλ Μιλέ στα τέλη του 19ου αιώνα. Στα χρόνια που μεσολάβησαν από την ίδρυσή του το 1951, η συλλογή του μουσείου εμπλουτίστηκε σημαντικά και περιλαμβάνει γλυπτά, αρχιτεκτονικά μέλη, τοιχογραφίες, φορητές εικόνες, ενδυματολογικά κατάλοιπα, κοσμήματα και χειρόγραφους κώδικες, που χρονολογούνται από τα παλαιοχριστιανικά ως τα μεταβυζαντινά χρόνια. Το σημαντικότερο έκθεμα του μουσείου είναι τμήματα μεταξωτού γυναικείου φορέματος και πλεξούδα μαλλιών, από τάφο που βρέθηκε στην Αγία Σοφία. Δακτυλίδια από χαλκό ή ασήμι και μεγάλος αριθμός από ενώτια χάλκινα, αργυρά και επίχρυσα μαρτυρούν τις οικονομικές δυνατότητες της κοινωνίας. Κάποια μάλιστα χρονολογούνται με μεγαλύτερη ακρίβεια, αφού φέρουν το μονόγραμμα των Παλαιολόγων. Αξιοσημείωτη είναι η εύρεση ενός καλουπιού κατασκευής σφαιρικών μεταλλικών κομβίων, αλλά και ενός εντυπωσιακού αριθμού μεταλλικών επιχρυσωμένων κομβίων σε σφαιρικό σχήμα, κατασκευασμένων σε καλούπι με συμφυή τη θηλιά στερέωσης. Τόσο το καλούπι όσο και ο μεγάλος αριθμός των κομβίων μαρτυρούν ότι αυτά είναι κατασκευασμένα στον Μυστρά.
*Το ταξίδι μας έγινε στο πλαίσιο της καμπάνιας προβολής του Υπουργείου Τουρισμού με τίτλο «Ορεινή Ελλάδα. Σε πάει ψηλά. Όλο τον χρόνο». Στοχεύει στην ενίσχυση της αναγνωρισιμότητας των ορεινών προορισμών, προβάλλοντας την ανάδειξη εμπειριών που σχετίζονται με την φύση, την ευεξία και τον αθλητισμό, τη γαστρονομία, την ιστορία και τον πολιτισμό.
H καμπάνια αναδεικνύει την ορεινή Ελλάδα ως προορισμό που προσφέρει όχι μόνο αναψυχή, αλλά και εσωτερική ισορροπία, δίνοντας τη δυνατότητα στον επισκέπτη κάθε ηλικίας, να αποσυνδεθεί από την καθημερινότητα και να επανασυνδεθεί με τη φύση.
Σημ.: Ιδιαίτερες και θερμές ευχαριστίες στον αρχαιολόγο και διπλωματούχο ξεναγό κ. Δημήτρη Βλαχάκο για την ξενάγηση που μας έκανε στον αρχαιολογικό χώρο του Μυστρά και για τις πληροφορίες που μας μοιράστηκε.