Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν η πρώτη γυναίκα πρύτανης στη Σορβόνη, με πλούσιο συγγραφικό έργο για το Βυζάντιο, βραβεύσεις, αλλά και ενεργή παρουσία και παρεμβάσεις μέχρι το τέλος της ζωής της.
Μεταξύ άλλων είχε βραβευτεί στη Γαλλία με τον Μεγαλόσταυρο του Εθνικού Τάγματος της Τιμής, ενώ βραβεύσεις είχε και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Γεννήθηκε στην Αθήνα από Μικρασιάτες γονείς. Πατέρας της ήταν ο Νίκος Γλύκατζης, Μικρασιάτης έμπορος και επιστάτης των κτημάτων της οικογενείας της μητέρας της, Καλλιρόης, το γένος Ψαλτίδη, η οποία προερχόταν από εύπορη οικογένεια της Προύσας.
Έμαθε να γράφει και να διαβάζει πριν πάει στο σχολείο, ακούγοντας τα αδέλφια της. Κυρίως τον μεγάλο που, επειδή ήταν και κομψός, τον φώναζαν «κόμη Μόντε Χρήστο». Τα βιβλία που μετά έφθαναν στα χέρια της έπρεπε να μην ανήκουν πια σε κανέναν άλλο, για να μπορεί να τα έχει δικά της.
Αποφοίτησε από το Δ΄ Γυμνάσιο Αθηνών και σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Στην Κατοχή εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και ήταν η υπεύθυνη μαθητριών του Παγκρατίου, υπό την καθοδήγηση του Χρήστου Πασαλάρη. Κατά τα Δεκεμβριανά, ακολούθησε τον ΕΛΑΣ Αθηνών, στην υποχώρηση του από την Αττική και επέστρεψε στον Βύρωνα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.
Μπήκε 13η στην Aρχαιολογία Ήταν άριστη φοιτήτρια, κάπνιζε αδιάκοπα και διάβαζε πολύ. Σ’ ένα μάθημα, ο καθηγητής της Κλασικής Αρχαιολογίας Γ. Οικονόμου της λέει: «Βρε, Γλύκατζη, όλοι εδώ δεν έχουν ανάγκη να δουλέψουν· εσύ έχεις. Γιατί ήρθες εδώ και δεν πήγες στο Φιλολογικό;» – τότε τα κορίτσια δεν είχαν πρόσβαση στην Aρχαιολογική Yπηρεσία. Κι εκείνη του απαντάει: «Ακούστε, κύριε καθηγητά. Εγώ στη ζωή θα κάνω αυτό που μου αρέσει και αυτό που θέλω. Τώρα, σχετικά με το πώς θα βγάλω τα χρήματα που χρειάζεται για να ζήσω, σας διαβεβαιώ ότι θα πουλώ λεμόνια στο κέντρο της Αθήνας». Εγινε χαμός!
H παρέα της είναι τα αγόρια της Φιλοσοφικής και της Νομικής, ανάμεσά τους o Λιγνάδης, o Κοτζιάς, o Σαββίδης, o Βαβούρης, o Σκαλιώρας, o Πετσόπουλος, ο Λαμπρίας και τα δέκα κορίτσια του Aρχαιολογικού – η Λαμπράκη, η Πετσοπούλου, η Τσώση, η Ιωαννίδου, η Τορναρίτη και άλλες. Η Ελένη έχει ένα χάρτινο σκάκι και τις κενές ώρες στο πανεπιστήμιο γίνονται απανωτά παιχνίδια. Τα βράδια, οι παρτίδες συνεχίζονται στα βραχάκια του Ηρωδείου, στα διαλείμματα των παραστάσεων.
Το Rex συγκεντρώνει τα κορίτσια, και η παραγγελία είναι μιλκ σέικ. «Παιδιά, εγώ δεν έχω λεφτά, δεν έρχομαι», έλεγε εκείνη. «Καλεσμένη!» αναφωνούσαν οι άλλες. «Πείτε μου ποιου, να ξέρω», απαντούσε, μέχρι που κάποια στιγμή δεν μπορούσε άλλο και δεν ξαναπήγε, ώσπου ο μεγάλος αδελφός της, που είχε πιάσει δουλειά, άρχισε να της δίνει λίγα χρήματα. «Και τότε εγώ έπαιρνα βερμούτ, που ήταν το φθηνότερο».
Την περίοδο του 1950, ενώ ήταν φοιτήτρια του πανεπιστημίου, εργάστηκε ως γνώστρια της γαλλικής γλώσσας στον κύκλο της βασίλισσας Φρειδερίκης. Μετά την αποφοίτησή της από τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (1949-1953).
Η ζωή στο Παρίσι
Εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1953 για να συνεχίσει τις σπουδές της. Δύο χρόνια μετά την άφιξή της, διορίσθηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (Γαλλία) (CNRS) και το 1964 έγινε διευθύντρια σπουδών του Κέντρου και το 1967 καθηγήτρια στη Σορβόννη. Το 1966 έλαβε το δίπλωμα doctorat ès lettres, με τη μελέτη της για το Βυζάντιο και τη θάλασσα, που εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις της Γαλλίας (Byzance et la mer, Παρίσι: Presses universitaires de France).
Διετέλεσε Διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου και της Χριστιανικής Αρχαιολογίας, έγινε Αντιπρύτανις (1970-1973) και το 1976, Πρύτανις στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris I). Είναι η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στην ιστορία των 700 χρόνων του Πανεπιστημίου της Σορβόννης αλλά και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως που είχε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο.
Εκεί γνώρισε τον σύζυγό της, τον Ζακ Αρβελέρ (1918–2010)[24], που ήταν αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας και ο οποίος καταγόταν από μεγαλοαστική οικογένεια του Παρισιού. Με τον Ζακ Αρβελέρ απέκτησε μία κόρη, την Μαρί-Ελέν.[25] Σήμερα ζει μόνιμα στη Γαλλία.
Το Βυζάντιο και η θάλασσα είναι το θέμα της διατριβής της, την οποία παραδίδει στις 10 Απριλίου του 1964.
Η Σορβόννη
Εγινε καθηγήτρια στη Σορβόννη το 1967. «Ο Πωλ Λεμέρλ είχε αποφασίσει να πάει στο Collège de France, οπότε θα άφηνε τη θέση του, και ήμουν η μόνη που είχα τυπωμένη τη διατριβή μου. Ημασταν τρεις υποψήφιοι. Προηγήθηκαν 126 επισκέψεις στους καθηγητές, ως είθισται. Οταν φτάνω στον Aνρί Bαν Εφαντέρ, τον μεγάλο ελληνιστή, μου λέει: “Ελένη, δεν θα ψηφίσω για σένα, αλλά για τον φίλο μου τον Μπονπέρ, που είναι Γάλλος και πρύτανης στην Μπρεστ”. Το ίδιο και η Ζακλίν ντε Ρομιγύ, κι ας λογιζόμασταν φίλες. “Είμαστε πολλές γυναίκες”, μου λέει εκείνη. Μετά, πάω σε εκείνον που δίδασκε ισπανικά, και μόλις ανοίγω το στόμα μου, με προλαβαίνει: “Θα ψηφίσω για σένα”. “Γιατί;” τον ρωτώ. “Γιατί έχεις την ίδια προφορά με μένα!”. Μετά φτάνω στον πιο δεξιό που υπήρχε, τον Nτελόρφ, και, πριν μπω, σκέφτομαι: “Αδικα πάω”. Μου λέει, λοιπόν, εκείνος: “Ξέρω ότι δεν είστε του κύκλου μου, αλλά θα ψηφίσω για σας”. “Γιατί θα το κάνετε;”. “Απλούστατα, έχετε δημοσιεύσει τόσα κείμενα, έχετε δημοσιεύσει επιγραφές, έχετε κάνει διπλωματική ιστορία, καλύπτετε όλον τον χώρο των βοηθητικών επιστημών και της βασικής ιστορίας”».
Ο Μάης του ’68
Το πρώτο μέλημά της μόλις διορίστηκε ήταν να συναντήσει τους μελλοντικούς φοιτητές της. «Παιδιά, ήρθα να δούμε τι θα κάνουμε εφέτος, είμαι η καθηγήτρια στα Βυζαντινά», τους είπε. Εκείνοι την κοίταζαν με δυσπιστία.
«Ημουν τότε νέα, όμορφη, άκουγαν και την προφορά μου… ”Kαμιά τρελή θα ‘ναι”, μπορεί να σκέφτονταν. Κατάλαβα ότι δεν με πίστευαν. “Ελάτε στο γραφείο μου, να τα πούμε εκεί”, επέμεινα. Επειτα από λίγη ώρα, ήρθαν πέντε γελαστοί – τους άνοιξα την πόρτα, ήταν λίγο αμήχανοι. Κάθισαν, συζητήσαμε τα θέματα που τους απασχολούσαν και φεύγοντας έδειξαν τον δέοντα σεβασμό. Μια εβδομάδα μετά, έχουμε συμβούλιο. “Κυρία Αρβελέρ, πήγατε και είδατε τους φοιτητές;”, μου λέει ο κοσμήτορας. Με σκουντάει ο φίλος συνάδελφος Μπερνάρ Γκενέ, ο μεγάλος ακαδημαϊκός: “Ελένη, εδώ δεν λέμε καλημέρα, παρά μόνον στους υφηγητές. Μόνο οι βοηθοί διδάσκουν στα πρώτα έτη· οι καθηγητές στα μεταπτυχιακά”. Ε, μετά από έναν χρόνο έγινε το ’68. Καταλαβαίνετε γιατί…».
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής
Με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή γνωρίζεται από τη στενή του φίλη Φώφη Λεβέντη, που ίδρυσε και διηύθυνε το Centre Hellénique Culturel – εκείνη την εποχή η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν επίτιμη πρόεδρος.
«Εχω μια λέξη για εκείνον. Δωρικός! Μου είχε, νομίζω, μεγάλη εμπιστοσύνη. Πόσες φορές μου τηλεφώνησε στο Παρίσι: ”Tι λες γι’ αυτό;” – ζητούσε τη γνώμη μου. Πηγαίναμε να φάμε μαζί· ποτέ δεν συζητούσαμε πολιτικά, μόνο μια φορά μου είπε: “Δεν μου λες, τι έχουν πάθει όλοι αυτοί για τη Μακεδονία; Εγώ Μακεδόνας, Πρόεδρος της Δημοκρατίας, μίλησα; Αυτοί γιατί μιλάνε;”. Για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή έχω μια απόλυτη αναφορά σοβαρότητας, και την εικόνα του τελευταίου μεγάλου πολιτικού της Ελλάδας, μαζί με τον Ανδρέα Παπανδρέου· αλλά εκείνος ήταν πιο μοντέρνος, είχε άλλο πνεύμα. Τον Καραμανλή θα τον συνέκρινα με τον Ντε Γκωλ, τον Ανδρέα με τον Μιτεράν, που τον θεωρώ από τους μεγάλους πολιτικούς, και ανακαινιστή».
Βλέπονταν συχνά, είχε δημιουργηθεί μια σχέση εξαίρετης επικοινωνίας. Η Κλοντ Πομπιντού, φίλη της, τους καλούσε στο σπίτι της. Για τους Γάλλους, ο Καραμανλής ήταν πάντα αρχηγός κράτους. Οπως δειπνούσαν, λοιπόν, ένα βράδυ, τους λέει: «Εγώ, τον Καραμανλή τον αναγνωρίζω από το ’74 και μετά». Κι εκείνος της απαντά: «Ελένη, μην κάνεις την κομμουνίστρια».
Το «Όχι» στα Σκόπια
Το 1983 (ο Τίτο μόλις έχει πεθάνει), ο Φρανσουά Μιτεράν ταξιδεύει στο Βελιγράδι και τον συνοδεύουν ο Φρανσουά Μαρί Μπανιέ, o υπουργός Εξωτερικών Κλοντ Σεϊσόν, ο Ζακ Ατταλί και η Ελένη Αρβελέρ, που θα υπογράψει συμβάσεις με τα εκεί πανεπιστήμια.
«Οπως τρώμε, δίπλα μου κάθεται ο υπουργός Εξωτερικών της Γιουγκοσλαβίας που μιλάει με τον Σεϊσόν, και εκείνος, με τη σειρά του, λέει στον Μιτεράν: ”Κύριε πρόεδρε, ακούσατε αυτό που λέει ο συνάδελφός μου, ότι οι Μακεδόνες είναι σαν τους Παλαιστινίους και οι Ελληνες σαν τους Ισραηλινούς; Τους διώξανε, τους πήραν τα χωράφια τους, όλα τα πήραν και πρέπει να κάνουμε κάτι γι’ αυτούς”. Ο Μιτεράν με κοιτάζει –δεν ήξεραν ότι είμαι Eλληνίδα– του γνέφω ”όχι, δεν είναι έτσι”. Κι εκείνος απαντά αμέσως: ”Σεϊσόν, μη σας νοιάζει”. Λίγες μέρες μετά, στο ίδιο ταξίδι, μου ανακοινώνουν ότι το Πανεπιστήμιο των Σκοπίων θέλει να με κάνει επίτιμη διδάκτορα. Λέω: ”Όχι, ευχαριστώ”. ”Πώς όχι;”, Του λένε. ”Είμαι επίτιμη διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου”, απαντώ, ”και θεωρώ ότι το Βελιγράδι καλύπτει όλη τη Γιουγκοσλαβία”».
Είναι Πρόεδρος της Επιτροπής Ηθικής του Εθνικού Κέντρου για την Επιστημονική Έρευνα (Γαλλία), του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου των Δελφών (Ελλάδα) και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών.
Επίσης, διετέλεσε Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας, Πρύτανις της Ακαδημίας και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou-Beaubourg,
Πρόεδρος του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης και Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι. Είναι, ακόμη, μέλος του επιστημονικού εποπτικού συμβουλίου του Ιδρύματος Λαμπράκη[28] και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Βυζαντινών Σπουδών.
Είναι πρύτανης της Ακαδημίας των Παρισίων όταν της τηλεφωνεί ο Γιάννης Λάτσης.
«Δώστε μου τον αριθμό σας και θα σας πάρω εγώ», του λέει. Ο ίδιος εξεπλάγη, και το άφησε να φανεί, αλλά εκείνη, αφού τον κάλεσε, του εξήγησε: «Οποιοσδήποτε μπορεί να μου πει “εδώ ο κύριος Λάτσης”. Τώρα σας ακούω. Τι θέλετε να μου πείτε;». «Θέλω να κάνω ένα πανεπιστήμιο στην Αθήνα. Θα βάλω όλα τα λεφτά που χρειάζονται. Θα αγοράσω, ας πούμε, το Τατόι, για να το φτιάξω εκεί», της απαντά. «Λυπούμαι, κύριε Λάτση. Δεν μπορείτε να το κάνετε, γιατί το πανεπιστήμιο, τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γαλλία, είναι θεσμός και είναι δημοσίου δικαίου. Αρα, δεν μπορείτε να δώσετε πτυχία. Μπορείτε να κάνετε ινστιτούτο, αλλά όχι πανεπιστήμιο».
Η συνομιλία εκείνη, με τη διορατικότητα του Γιάννη Λάτση, έγινε αφορμή για να γνωριστούν προσωπικά. «Καπετάνιε», του λέει μια φορά, αρκετά χρόνια μετά, όταν ήταν στην επικαιρότητα το θέμα των Σκοπίων. «Δεν αγοράζετε τα Σκόπια να τελειώνουμε;». Και εκείνος της απαντά: «Οχι ότι είναι ακριβά, αλλά… δεν πωλούνται πια· έχουν πωληθεί σε άλλον». Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έγινε φίλη και με την Εριέττα Λάτση και μια μέρα εκείνη την παρουσίασε σε δύο γιατρούς του Γιάννη Λάτση. «Θα σας γνωρίσω μια φίλη μου, η οποία είναι πιο πλούσια από εμένα». Εκείνοι την κοίταξαν με έκπληξη. «Τι λες, Εριέττα, στους ανθρώπους;». «Τους λέω την αλήθεια. Εσύ αυτό που έχεις μπορείς να το έχεις πάντα, ενώ εγώ αυτό που έχω κάποια στιγμή μπορεί να μην το έχω πια».
Στο Ελληνικό δημοψήφισμα του 2015 τάχθηκε υπέρ του «Ναι». Επίσης, τον Νοέμβριο του 2015 εξέδωσε μία ανακοίνωση και ένα βίντεο, με το οποίο δήλωσε την έμπρακτη στήριξή της για τον Κυριάκο Κ. Μητσοτάκη για τις εσωκομματικές εκλογές της Νέας Δημοκρατίας, αφιερώνοντάς του και ένα ποίημα.
Ισχυρίστηκε ότι στον τάφο της Βεργίνας είναι θαμμένος ο Μέγας Αλέξανδρος, το οποίο και αναλύει στο βιβλίο της «Ο Μέγας Αλέξανδρος των Βυζαντινών».
Μαζί με άλλες εξέχουσες προσωπικότητες τον Ιούνιο του 2019 ζήτησε την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου. Επίσης, διετέλεσε μέλος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση.
Αξιώματα και βραβεύσεις σε όλο τον κόσμο
Ήταν Επίτιμη Διδάκτωρ του Αμερικανικού Πανεπιστημίου των Παρισίων (1989), του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, καθώς και των Πανεπιστημίων του Λονδίνου, του Βελιγραδίου, των Αθηνών, της Λίμα, του Νιου Μπράνσγουικ (Καναδάς), της Χάιφα, της Νέας Υόρκης, της Θεσσαλονίκης, του Φραίμπουργκ (Ελβετία), κ.α.. [39]
Αποτέλεσε τιμητικό μέλος των Ακαδημιών των Αθηνών, του Βερολίνου, της Βουλγαρίας, καθώς και της Βρετανικής Ακαδημίας. Επίσης, είναι μέλος και συνεργάτιδα της Βασιλικής Ακαδημίας των Επιστημών, των Γραμμάτων και των Τεχνών του Βελγίου.
Έχει λάβει τις εξής τιμητικές διακρίσεις από τη Γαλλική Δημοκρατία:
Ταξιάρχης της Λεγεώνας της Τιμής
Μεγαλόσταυρος του Εθνικού Τάγματος της Τιμής
Διοικητής της Τάξης των Ακαδημαϊκών Φοινίκων
Ταξιάρχης των Τεχνών και των Γραμμάτων
Ακόμη έχει λάβει τις εξής διακρίσεις: Ταξιάρχης της Λεγεώνας της Τιμής (Ελλάδα), Επίτιμη Πολίτης (Γαλλία), Υψηλότατη Ταξιάρχης (Μεξικό), Ταξιάρχης της Εθνικής Ταξιαρχίας (Λουξεμβούργο), Υψηλότερη Ταξιάρχης της Ταξιαρχίας των Τιμών (Αυστρία), Ταξιάρχης της Βασιλικής Ταξιαρχίας της Δανίας, Ταξιάρχης των Επιστημών, της Παιδείας και της Τέχνης (Πορτογαλία), Ταξιάρχης της Ταξιαρχίας της Τιμής (Ιταλία), τιμητικό μετάλλιο από τη Πολωνική Ακαδημία Επιστημών και Ασημένιο Μετάλλιο του Ολυμπιακού Τάγματος από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή.[39]
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ θεωρείται μία από τις πλέον εξέχουσες πανεπιστημιακές προσωπικότητες, ιδιαίτερα στη βυζαντινολογία, με πολύ μεγάλο αριθμό σχετικών διαλέξεων και ομιλιών εντός και εκτός Ελλάδας. Στην τηλεοπτική εκπομπή Μεγάλοι Έλληνες πήρε την 86η θέση.