ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ
Ο Δήμαρχος
Ξυλοκάστρου-Ευρωστίνης σας προσκαλεί την Τρίτη, 18 Αυγούστου, 20.30-22.00 μ.μ. στο
Ξυλόκαστρο, στα εγκαίνια του Κέντρου Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης, Αριστοναύτες, στην
οδό Σύθα 324, πίσω από τον Δημόσιο Παιδικό Σταθμό.
Η παρουσία
σας θα τιμήσει την πρωτοβουλία μας να αναδείξουμε τη ναυτική ιστορία των
μυκηναϊκών χρόνων στην περιοχή και στη χώρα μας και την ιστορική πραγματικότητα
πίσω από τους μύθους των Αργοναυτών και της Οδύσσειας.
Ο Δήμαρχος
Βλάσης Τσώτος
Η
Σχεδία του Οδυσσέα δεν ήταν σχεδία;
Τι
αποκαλύπτει η Ναυτική Αρχαιολογία για τη ναυπήγηση της «σχεδίας»
Της
Δρ/ος Δήμητρας Καμαρινού*
Παρότι η νέα κινηματογραφική
Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν εστιάζει στα πλοία, διατηρεί μια πλάνη που
κυριάρχησε για αιώνες: ότι ο Οδυσσέας κατασκεύασε μια απλή σχεδία για να φύγει
από το νησί της Καλυψώς. Σήμερα, η ναυπηγική ανάγνωση των ομηρικών στίχων υπό
το πρίσμα των αρχαιολογικών δεδομένων από αρχαία ναυάγια οδηγεί σε διαφορετική
ερμηνεία: ο ποιητής δεν περιγράφει μια απλή κατασκευή από κορμούς, αλλά τη διαδικασία
ναυπήγησης ενός εξελιγμένου ξύλινου σκάφους της εποχής. Ας ξαναδιαβάσουμε τους
ομηρικούς στίχους με τη σειρά (Οδύσσεια ε 235-261).
Ναυπήγηση χωρίς σκελετό και καρφιά
Η Καλυψώ έδωσε τα χάλκινα εργαλεία στον Οδυσσέα και τον οδήγησε στο δάσος. «Είκοσι δέντρα έκοψε. Τα πελέκησε με χάλκινο πέλεκυ, τα έξυσε με μαστοριά με το σκεπάρνι και τα ίσιωσε με τη στάθμη».
Τα αρχαία πλοία δεν κατασκευάζονταν όπως τα
σύγχρονα παραδοσιακά ξύλινα σκάφη ξεκινώντας από τον σκελετό των στραβόξυλων
πρώτα. Οι Μυκηναίοι καραβομαραγκοί ακολουθώντας την τεχνική «πρώτα το κέλυφος»
έχτιζαν πρώτα σανίδα σανίδα το κέλυφος του πλοίου κι ύστερα τοποθετούσαν μέσα
εσωτερικές ενισχύσεις, τα στραβόξυλα. Τα πλοία τότε κτίζονταν χωρίς
καρφιά και μεταλλικούς συνδέσμους.
Για τη συναρμογή των σανίδων μεταξύ τους ο Οδυσσέας χρειαζόταν το κατάλληλο εργαλείο. «Στο μεταξύ η θεϊκή Καλυψώ του έφερε τέρετρα». Η λέξη τέρετρο, που συνδέεται ετυμολογικά με το ρήμα τετραίνω (τέτρηνε), πιθανόν δηλώνει εργαλείο για τη διάνοιξη ορθογώνιων οπών, ενώ το αρχαιοελληνικό ρήμα τρυπάω και τα εργαλεία τρύπανον και οπεύς αναφέρονται σε κυκλικής διατομής οπές.
Λεζάντα:
Παραδοσιακός καραβομαραγκός, ο Στάθης Χαλκιάς, εφαρμόζει την τεχνική της
εντόρμωσης στην πειραματική κατασκευή μυκηναϊκής εικοσόρου στο Ξυλόκαστρο.
Φωτ.: Χρήστος Γκοβότσος.
«τέτρηνεν δ᾽ ἄρα
πάντα καὶ ἥρμοσεν ἀλλήλοισιν,
γόμφοισιν δ᾽ ἄρα
τήν γε καὶ ἁρμονίῃσιν ἄρασσεν».
«Άνοιξε σε όλα
τρύπες και τα συνάρμοσε
με γόμφους και αρμονίες
σφυροκοπώντας».
Ο Οδυσσέας αφού τέτρηνε τις σανίδες, δηλ. άνοιξε στις σανίδες ορθογώνιες οπές τις συνάρμοσε σφυροκοπώντας τες με ξυλοκάρφια (γόμφους) και αρμονίες (>αρμόττω = συναρμόζω). Ορισμένοι ερμηνευτές θεωρούν ότι η λέξη αρμονία αναφέρεται σε σχοινιά και ότι ο Όμηρος περιγράφει την απλούστερη τεχνική των ραφτών σκαφών, που ακόμα εφαρμόζεται σε χώρες της Ασίας. Ωστόσο, το χαρακτηριστικό ρήμα εδώς είναι το ἄρασσεν, δηλαδή σφυροκοπούσε και όχι το ράπτω. Το σφυροκόπημα παραπέμπει στην τεχνική της εντόρμωσης: ξύλινες σφήνες (τόρμοι) τοποθετούνταν στις διαμορφωμένες οπές των σανίδων και ασφαλίζονταν με γόμφους. Οι αρμονίες πιθανότατα είναι αυτές οι ορθογώνιες σφήνες, οι σύνδεσμοι, οι τόρμοι.
Λεζάντα: Η τεχνική της εντόρμωσης των σανίδων. Σχέδιο Χρήστος Γκοβότοσς.
Λεζάντα: Η τεχνική της συρραφής των σανίδων των σκαφώνχρησιμοποιείται και σήμερα σε ακτές της Ασίας και της Αφρικής. Ακτή Γκόα, Ινδία. Φωτ.: Μαρία Χαρίτου.
Η τεχνική αυτή ανταποκρινόταν στις ανάγκες ενός θαλασσοπόρου λαού. Οι Μυκηναίοι ταξίδευαν σε όλη τη νοτιοανατολική Μεσόγειο, στη Μαύρη θάλασσα και δυτικά τουλάχιστον ως τη Σαρδηνία, για να προμηθευτούν χαλκό και κασσίτερο για τα εργαλεία και τα όπλα τους, πρώτες ύλες και αγαθά πολυτελείας. Χρειάζονταν πλοία αξιόπλοα και εξελιγμένα με καλή συνοχή των σανίδων και ισχυρό κέλυφος. Αυτό που καλύτερα εξασφάλιζε η τεχνική της εντόρμωσης.
Ο τύπος του
σκάφους
«Όσο έδαφος καραβιού καμπυλόγραμμα σχεδιάζει
για ευρύχωρο φορτηγό πλοίο ένας καλός
τεχνίτης,
τόσο έφτιαξε ο
Οδυσσέας στο φαρδύ αυτοσχέδιο καράβι.»
Εδώ ορίζεται ο τύπος του πλοίου, φορτίς, δηλαδή φαρδύ ιστιοφόρο και όχι κωπήλατο πλοίο. Η ναυπηγική των Μυκηναίων ήταν εξελιγμένη και η τέχνη των καραβομαραγκών ναυδόμων εκτιμάτο τόσο, ώστε απαλλάσσονταν από τη φορολογία. Ο ποιητής χρησιμοποιεί τον όρο σχεδία, για να δείξει ότι το σκάφος του Οδυσσέα ήταν αυτοσχέδιο, διότι φυσικά δεν είχε τις τεχνικές γνώσεις και την εμπειρία ενός καραβομαραγκού.
Ενισχύοντας το
κέλυφος του σκάφους
«Αφού έστησε ίκρια
(καταστρώματα) και προσάρμοσε πυκνές
σταμίνες (στραβόξυλα), το κατασκεύαζε. Ύστερα
τελείωσε το κύτος δένοντάς το με επιμήκεις ζωστήρες (μακρές
επηγκενίδες).
Είναι
βέβαιο ότι ο ποιητής των επών γνώριζε καλά τις τεχνικές ναυπήγησης των πλοίων.
Σε δύο στίχους καταγράφει το κτίσιμο τριών βασικών δομικών στοιχείων που
εξασφαλίζουν τη συνοχή και την ανθεκτικότητα του σκάφους στις καταπονήσεις της
θάλασσας. Ο Οδυσσέας ένωσε στέρεα τις πλευρές της πλώρης και της πρύμνης με
καταστρώματα, τοποθέτησε στο εσωτερικό του κελύφους στραβόξυλα, τις σταμίνες
(>ίστημι) για να εξασφαλίσει τη συνοχή των σανίδων και ολόγυρα περιμετρικά
το έδεσε τοποθετώντας σειρές πιο χοντρών μαδεριών, τις επηγκενίδες, τους
ζωστήρες.
«Μέσα κατασκεύασε
το κατάρτι με ταιριαστή σ’ αυτό αντένα. Μαστόρεψε ακόμα και πηδάλιο, για να το
κυβερνάει. Ολόγυρα το έφραξε με πλέγματα από κλαδιά λυγαριάς, για να τον
προφυλάσσουν από τα κύματα. Και στον πάτο σώριασε πολλά κλαδιά.
Λεζάντα: Μεσαία
τομή μυκηναϊκής εικοσόρου. Σχέδιο: Χ. Γκοβότσος.
Ο νέος τύπος
ιστιοφορίας με συστολείς χωρίς μάτσα
Στο μεταξύ η
θεϊκή Καλυψώ του έφερε μεγάλα κομμάτια πανί, για να φτιάξει τα ιστία. Αυτός
ετοίμασε με τέχνη και αυτά. Και έδεσε στο αυτοσχέδιο καράβι υπέρες, συστολείς
και σκότες».
Οι Μυκηναίοι θαλασσοπόροι για να
αντιμετωπίζουν καλύτερα τις συχνές και απρόβλεπτες μεταβολές του ανέμου στο
Αιγαίο και στα μακρινά ταξίδια τους εφάρμοσαν έναν νέο τύπο ιστιοφορίας. Αφενός
κατάργησαν τη μάτσα, δηλαδή το οριζόντιο δοκάρι στο κάτω μέρος του πανιού. Έτσι
και λιγότερα φορτία μεταφέρονταν στο κατάρτι και δεν διακινδύνευαν την
ευστάθεια του πλοίου με μία δύσκαμπτη ιστιοφορία και οι άκρες του πανιού ήταν
ελεύθερες, ώστε να μαζεύεται γρήγορα σε απότομο άνεμο. Κατά μήκος του πανιού
από κάτω ως πάνω πέρασαν ιμάντες, τους συστολείς, ώστε να του δίνουν όποιο
σχήμα χρειαζόταν για να συλλαμβάνουν την παραμικρή πνοή ανέμου. Αυτός ο τύπος
ιστιοφορίας, τον οποίο έφτιαξε και ο Οδυσσέας στο αυτοσχέδιο καράβι του, έκτοτε
υιοθετήθηκε σε όλη της διάρκεια της αρχαιότητας. Για ένα πλήρωμα που
ταξίδευε ημέρες ολόκληρες η δυνατότητα
να αλλάζει αμέσως το σχήμα του ιστίου ήταν ζήτημα ταχύτητας, ασφάλειας και
τελικά επιβίωσης.
Λεζάντα: Ο τύπος
ιστιοφορίας με συστολείς χωρίς μάτσα. Κυρήνεια ΙΙΙ – Ελευθερία. Από το βιβλίο
της Δ. Καμαρινού «Ομηρικά πλοία, δεινοί πλόες και Ναυτική Αρχαιολογία» Εκδ.
Πεδίο.
Η περιγραφή της
«σχεδίας» του Οδυσσέα δεν είναι μόνο ένα επεισόδιο
της ομηρικής ποίησης. Είναι μία
ακριβόλογη και πυκνή καταγραφή των δομικών στοιχείων και της εξελιγμένης
ναυπηγικής ενός ιστιοφόρου πλοίου της εποχής. Αγαπημένο θέμα των μαθητών στα
σχολεία, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να πειραματίζονται κτίζοντας μοντέλα
μυκηναϊκών πλοίων αντί για σχεδίες.
Αυτή τη ναυτική κληρονομιά επιχειρεί να αναδείξει το Κέντρο Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης στο Ξυλόκαστρο, που εγκαινιάζεται στις 18 Αυγούστου στο πλαίσιο του «Φεστιβάλ Αριστοναυτών». Εκεί ο επισκέπτης μπορεί να αγγίξει μυκηναϊκά εργαλεία ναυπηγικής, να ανέβει σε τμήμα μυκηναϊκού πλοίου και να γνωρίσει τον κόσμο των ταξιδιών στις θάλασσες της Οδύσσειας.
Λεζάντα: Κέντρο
Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης στο Ξυλόκαστρο. Φωτ. Βαγγέλης Ευθυμίου.
Η Δήμητρα Καμαρινού είναι αρχαιολόγος, Διδάκτωρ του
Πανεπιστημίου Πατρών, με ερευνητικό έργο στα ομηρικά και μυκηναϊκά πλοία. Έχει
τιμηθεί από την Ακαδημία Αθηνών για τη μελέτη της που εκδόθηκε υπό τον τίτλο «ΝΗΕΣ ΠΟΝΤΟΠΟΡΟΙ. Ομηρικά πλοία, Δεινοί Πλόες
και Ναυτική Αρχαιολογία» (εκδ. Πεδίο) και αναδεικνύει πίσω από τους
μύθους της Οδύσσειας την ιστορική πραγματικότητα πλοίων και των ταξιδιών τους.