Η τέχνη του αργαλειού σώθηκε στο Γεράκι Λακωνίας

    

Στην «καρδιά» της λακωνικής γης, εκεί όπου οι πλαγιές του Πάρνωνα συναντούν την Ιστορία, το Γεράκι στέκει ως ένας ζωντανός φάρος πολιτισμού.                       Όμως, πίσω από την πέτρινη γοητεία του οικισμού, μια δύσκολη πραγματικότητα εξελισσόταν αθόρυβα τα τελευταία χρόνια: η υφαντική τέχνη, ένας κώδικας επιβίωσης και έκφρασης που μεταφερόταν από γενιά σε γενιά για χιλιετίες, βρέθηκε στο χείλος του οριστικού αφανισμού.                                                                             Το 2020, η κατάσταση είχε φτάσει σε οριακό σημείο. Σε ένα χωριό που κάποτε δέσποζε στην παγκόσμια υφαντική δημιουργία, είχε απομείνει μία και μοναδική ενεργή υφάντρα. Η τέχνη σώθηκε κυριολεκτικά στο «παρά πέντε».          

  

Αυτό που κάνει το Γεράκι να ξεχωρίζει παγκοσμίως είναι η χρήση του όρθιου ή ορθού αργαλειού. Τα κιλίμια του Γερακίου ξεχωρίζουν για τον πολύπλοκο φυτικό και γεωμετρικό διάκοσμο.    

Η ιστορία της διάσωσης αρχίζει από την αγωνία των ίδιων των κατοίκων. Η 67χρονη Χρυσούλα Σταματοπούλου, υφάντρα και σήμερα δασκάλα στη Δομή Υφαντικής, περιγράφει στον «Ε.Τ.»: «Γεννήθηκα και μεγάλωσα στο Γεράκι. Υφαίνω από την ηλικία των 20 χρόνων, σχεδόν μισό αιώνα. Το 2020 ήμουν η τελευταία υφάντρα στο χωριό. Η τέχνη του χωριού κινδύνευε με αφανισμό». Η διαπίστωση λειτούργησε ως συναγερμός. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Γερονθρών δεν έμεινε θεατής. Απευθύνθηκε στην Αντιπεριφέρεια Λακωνίας, ζητώντας μια θεσμική λύση που θα ξεπερνούσε τα στενά όρια μιας απλής επιδότησης. Η ανταπόκριση ήταν άμεση και ουσιαστική. Με τη χρηματοδότηση της Περιφέρειας Πελοποννήσου, την υποστήριξη του Δήμου Ευρώτα που διέθεσε τον χώρο και τη συνεργασία με τον Αναπτυξιακό Οργανισμό Πάρνωνα ιδρύθηκε το 2021 η πειραματική «Δομή διδασκαλίας της υφαντικής τέχνης».

  

Μιλώντας στον «Ε.Τ.», ο αντιπεριφερειάρχης Λακωνίας, Θοδωρής Βερούτης, θυμάται εκείνες τις πρώτες στιγμές: «Υπήρχε κίνδυνος να χαθεί αυτή η παράδοση. Κινητοποιηθήκαμε άμεσα. Η Περιφέρεια καλύπτει όλα τα κόστη των αναλώσιμων, των μαθημάτων και τα λειτουργικά έξοδα. Πληρώσαμε ακόμα και την κατασκευή 16 όρθιων εργαλείων από την αρχή»

  

«Υπήρχε κίνδυνος να χαθεί αυτή η παράδοση. Κινητοποιηθήκαμε άμεσα. Η Περιφέρεια καλύπτει όλα τα κόστη των αναλώσιμων, των μαθημάτων και τα λειτουργικά έξοδα» Θοδωρής Βερούτης, αντιπεριφερειάρχης Λακωνίας

Η επιτυχία υπήρξε εκρηκτική. «Μέχρι σήμερα έχουν εκπαιδευτεί περισσότερα από 80 άτομα, μεταξύ των οποίων και πέντε άνδρες», σημειώνει η κ. Σταματοπούλου, υπογραμμίζοντας ότι το γεγονός ότι άνδρες κάθονται πλέον στον αργαλειό δείχνει την κοινωνική μετατόπιση και την επανεκτίμηση της χειροτεχνίας ως επάγγελμα και όχι μόνο ως οικιακή απασχόληση. Η φήμη του Γερακίου ξεπέρασε τα σύνορα της Λακωνίας. Εκπαιδευόμενοι από την Πορτογαλία, τη Γαλλία και την Αγγλία ταξίδεψαν στο χωριό για να μάθουν τα μυστικά του όρθιου αργαλειού. Εντυπωσιακή είναι η περίπτωση ενός Αυστραλού με ελληνικές ρίζες, ο οποίος, αφού ολοκλήρωσε την εκπαίδευσή του, επέστρεψε στην πατρίδα του, όπου πλέον υφαίνει και εμπορεύεται τα δικά του έργα, διαδίδοντας τη γερακίτικη τέχνη στην άλλη πλευρά του πλανήτη.

 

«Υφαίνω από την ηλικία των 20 χρόνων, σχεδόν μισό αιώνα. Το 2020 ήμουν η τελευταία υφάντρα στο χωριό. Η τέχνη του χωριού κινδύνευε με αφανισμό» λέει στον ΕΤ η Χρυσούλα Σταματοπούλου (υφάντρα και δασκάλα στη Δομή Υφαντικής)

Αυτό που κάνει το Γεράκι να ξεχωρίζει παγκοσμίως είναι η χρήση του όρθιου ή ορθού αργαλειού. Δεν πρόκειται για μια απλή μηχανή, αλλά για ένα εργαλείο που η μορφή του παραμένει σχεδόν αναλλοίωτη από την αρχαιότητα. Ο όρθιος αργαλειός, που απεικονίζεται σε αιγυπτιακές τοιχογραφίες πριν από 3.500 χρόνια και σε βυζαντινά χειρόγραφα όπως το «Βιβλίο του Ιώβ», βρήκε στο Γεράκι το τελευταίο του οχυρό. Η κατασκευή του νέου εξοπλισμού για τη Δομή αποτέλεσε από μόνη της μια πράξη αναβίωσης. Γερακίτες ξυλουργοί και σιδεράδες επιστρατεύτηκαν για να φτιάξουν τους αργαλειούς και τα παραδοσιακά χτένια, διασφαλίζοντας ότι η τεχνογνωσία κατασκευής του οργάνου δεν θα χανόταν μαζί με την τεχνική της ύφανσης. Η υφάντρα στον όρθιο αργαλειό εργάζεται καθιστή, ενώ το στημόνι ιδιάζεται (τοποθετείται) κάθετα γύρω από δύο οριζόντια δοκάρια.

Τα κιλίμια του Γερακίου είναι χειροποίητοι τάπητες που ξεχωρίζουν για τον πολύπλοκο φυτικό και γεωμετρικό διάκοσμο. Τα νήματα, παραδοσιακά μάλλινα από τα κοπάδια της περιοχής, βάφονταν με φυτικές βαφές από τον Πάρνωνα, όπως ο μέλεγος για το μαύρο και η φλούδα καρυδιού για το καφέ. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Γερονθρών και οι τοπικοί φορείς στοχεύουν στη δημιουργία ενός Μουσείου Υφαντικής και στην πλήρη καταγραφή-τεκμηρίωση της παράδοσης. Η συνεργασία που ξεκίνησε το 2022 με τα Κέντρα του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) στα Πανεπιστήμια UCLA (Λος Αντζελες) και Simon Fraser (Βανκούβερ) ανοίγει νέους ορίζοντες έρευνας.